انتخاب شیرینکننده مناسب محصولات رژیمی و بدون قند، مستقیماً بر طعم، بافت و هزینه تولید اثر میگذارد. سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند؛ قندهای آزاد کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه را تأمین کنند؛ اما برای تولیدکننده، انتخاب جایگزین مناسب، به نوع محصول و فرایند تولید بستگی دارد.
کدام شیرینکننده برای محصول رژیمی و بدون قند مناسب است؟
پاسخ به این سؤال به نوع محصول، میزان کاهش قند موردنظر، دمای فرایند تولید، اسیدیته و نقشی بستگی دارد، که شکر در بافت و حجم محصول ایفا میکند. به همین دلیل، نمیتوان یک شیرینکننده را برای تمام محصولات رژیمی بهترین انتخاب دانست. برای انتخاب شیرین کننده رژیمی صنعتی، قبل از خرید این پنج معیار را بررسی کنید:
- نوع محصول؛ نوشیدنی، شکلات، بیسکویت یا لبنیات هرکدام نیاز متفاوتی دارند.
- شرایط فرایند؛ دمای تولید، مدت حرارتدهی و pH بر عملکرد شیرینکننده اثر میگذارند.
- بافت و حجم؛ مشخص کنید آیا فقط شیرینی میخواهید یا باید حجم و رطوبت شکر نیز جبران شود.
- طعم نهایی؛ پسطعم تلخ، حس خنکی یا تفاوت در شدت شیرینی را در نمونه آزمایشی ارزیابی کنید.
- هزینه واقعی؛ قیمت هر کیلوگرم را در کنار مقدار مصرف، هزینه ترکیبات مکمل و ضایعات تولید بسنجید.
برای بررسی گزینههای تأمین، میتوانید به صفحه شیرینکنندههای صنایع غذایی وبسایت راسا نشان ویستا مراجعه کنید. پیش از خرید عمده، بهتر است کاربرد موردنظر، گرید خوراکی، مشخصات فنی و مدارک محصول را با کارشناسان فروش بررسی کنید.
انواع شیرینکنندههای رژیمی در صنعت
شیرینکنندههای مورد استفاده در صنعت غذا را میتوان، از نظر شدت شیرینی و عملکرد در فرمولاسیون به دو گروه اصلی تقسیم کرد؛ شیرینکنندههای پرقدرت و شیرینکنندههای حجیم. از نظر منشأ نیز میتوان شیرینکنندهها را به انواع طبیعی و مصنوعی تقسیم کرد.
استویول گلیکوزیدهای حاصل از گیاه استویا منشأ گیاهی دارند. آسپارتام و سوکرالوز در گروه شیرینکنندههای مصنوعی قرار میگیرند. البته طبیعی بودن، بهتنهایی نشاندهنده ایمنی بیشتر یا مناسبتر بودن برای هر محصول نیست.
شیرینکنندههای پرقدرت (آسپارتام، سوکرالوز، آسهسولفام، استویا)
شیرینکنندههای پرقدرت با مقدار بسیار کمی از مصرف، شیرینی قابلتوجهی ایجاد میکنند. به همین دلیل، در تولید نوشیدنیهای کمقند، محصولات لبنی، پودرهای نوشیدنی و برخی دسرها کاربرد دارند:
- آسپارتام؛ شیرینکنندهای مصنوعی با طعمی نزدیک به شکر است، که در برخی نوشیدنیها و محصولات غذایی استفاده میشود. پایداری آن در برابر حرارت طولانی و بالا محدود است. این ماده حاوی فنیلآلانین است و برای افراد مبتلا به فنیلکتونوری مناسب نیست.
- سوکرالوز؛ شیرینکنندهای پرقدرت، با پایداری حرارتی مناسب در بسیاری از کاربردهاست. بااینحال، عملکرد آن باید در شرایط واقعی فرایند و فرمولاسیون بررسی شود.
- آسهسولفام پتاسیم؛ در نوشیدنیها و محصولات غذایی کاربرد دارد و میتوان، آن را با شیرینکنندههای دیگر ترکیب کرد، تا طعم نهایی تنظیم شود.
- استویا؛ شیرینکنندههای حاصل از گلیکوزیدهای استویول منشأ گیاهی دارند و در محصولات کمقند و بدون قند استفاده میشوند. برخی انواع آنها ممکن است، پسطعم تلخ یا گیاهی ایجاد کنند. بنابراین نوع گلیکوزید و خلوص محصول اهمیت دارد.

این شیرینکنندهها به دلیل قدرت شیرینکنندگی بالا، به مقدار کمی نیاز دارند؛ اما معمولاً بهتنهایی نمیتوانند؛ حجم ازدسترفته شکر را جبران کنند. برای انتخاب محصول مناسب، مشخصات فنی، خلوص و گرید خوراکی را بررسی کنید. برای مثال، آسپارتام را میتوانید از نظر کاربرد موردنظر و شرایط فرایند، با سایر شیرینکنندههای پرقدرت مقایسه کنید.
شیرینکنندههای حجیم و پلیالها
پلیالها یا الکلهای قندی، گروه دیگری از شیرینکنندهها هستند، که در تولید آبنبات، شکلات، آدامس، محصولات نانوایی و برخی دسرهای کمقند کاربرد دارند. میزان شیرینی آنها معمولاً به شکر نزدیکتر است یا از آن کمتر است. به همین دلیل، در مقایسه با شیرینکنندههای پرقدرت، میتوانند سهم بیشتری از وزن و حجم فرمولاسیون را تشکیل دهند:
- سوربیتول؛ این ماده علاوهبر شیرینکنندگی، به حفظ رطوبت و بهبود بافت کمک میکند. اگر محصول شما به نرمی و جلوگیری از خشکشدن نیاز دارد، سوربیتول میتواند گزینه مناسبی باشد. البته مقدار مصرف باید کنترل شود؛ زیرا مصرف زیاد پلیالها ممکن است، مشکلات گوارشی ایجاد کند. برای آشنایی با مشخصات و انواع این ماده، صفحه سوربیتول راسا نشان ویستا را ببینید.
- مالتیتول؛ این پلیال از نظر شیرینی به شکر نزدیک است و در برخی محصولات شکلاتی، آبنباتها و فرآوردههای قنادی استفاده میشود. مالتیتول میتواند، به حفظ حجم و ویژگیهای حسی محصول کمک کند. اما نباید آن را کاملاً بدون کالری یا فاقد اثر بر قند خون در نظر گرفت.
- اریتریتول؛ شیرینکنندهای حجیم است، که شیرینی آن از شکر کمتر است و در برخی فرمولاسیونهای کمقند و بدون قند استفاده میشود. این ماده میتواند به کاهش کالری کمک کند، اما در محصولات جامد ممکن است، حس خنکی در دهان و در برخی فرمولها بافت دانهدار ایجاد کند. حلالیت و رفتار تبلور آن نیز باید در طراحی فرمول بررسی شود.
مقایسه شیرینکنندهها برای کاربرد صنعتی
جدول زیر یک مقایسه اولیه برای انتخاب مواد اولیه ارائه میدهد. مقادیر شیرینی نسبی تقریبی هستند و ممکن است؛ با توجه به نوع محصول، غلظت و شرایط فرمولاسیون تغییر کنند.
| شیرینکننده | شیرینی نسبی تقریبی نسبت به شکر | پایداری حرارتی | پایداری در pH اسیدی | کاربرد پیشنهادی | نیاز به حجمدهنده | پسطعم احتمالی |
| آسپارتام | به pH، دما و مدت نگهداری وابسته است | برای حرارتدهی طولانی و دمای بالا محدودیت دارد | وابسته به شرایط و مدت نگهداری | نوشیدنی و برخی دسرها | زیاد در محصولات جامد | معمولاً کم |
| سوکرالوز | باید در شرایط واقعی محصول ارزیابی شود | در بسیاری از کاربردها مناسب است. آزمون فرایندی لازم است | عموماً مناسب در کاربردهای رایج | نوشیدنی، لبنیات و برخی محصولات پختنی | زیاد در محصولات جامد | معمولاً کم |
| آسهسولفام پتاسیم | به شرایط فرمولاسیون و نگهداری وابسته است | معمولاً برای بسیاری از فرایندهای غذایی مناسب است | عموماً مناسب | نوشیدنی و ترکیب شیرینکنندهها | زیاد در محصولات جامد | احتمال پسطعم در برخی فرمولها |
| استویول گلیکوزید | به نوع گلیکوزید و شرایط محصول وابسته است | به نوع گلیکوزید و شرایط فرایند بستگی دارد | وابسته به فرمول | نوشیدنی، لبنیات و محصولات کمقند | زیاد در محصولات جامد | احتمال تلخی یا طعم گیاهی |
| اریتریتول | معمولاً پایدار است. شرایط فرمول باید بررسی شود | در بسیاری از فرایندها پایدار است | معمولاً مناسب، با توجه به شرایط | شکلات، شیرینی و برخی دسرها | متوسط تا زیاد | حس خنکی |
| مالتیتول | به شرایط فرایند و فرمول بستگی دارد | در بسیاری از کاربردهای غذایی مناسب است | وابسته به شرایط | شکلات، آبنبات و محصولات قنادی | متوسط | معمولاً نزدیک به شکر |
| سوربیتول | به شرایط فرایند و فرمول بستگی دارد | در بسیاری از کاربردهای غذایی مناسب است | وابسته به فرمول | محصولات نرم، آدامس و فرآوردههای مرطوب | متوسط | شیرینی ملایم |
توجه: این جدول برای غربال اولیه گزینههاست، نه تعیین فرمول نهایی. پایداری واقعی به دما، مدت فرایند، pH، رطوبت و سایر ترکیبات وابسته است. برای تولید صنعتی، مشخصات فنی تأمینکننده و آزمون نمونه در شرایط واقعی خط تولید اهمیت دارد.

انتخاب شیرینکننده بر اساس نوع محصول
برای انتخاب درست، ابتدا مشخص کنید؛ شکر در محصول شما چه نقشی دارد. اگر هدف اصلی ایجاد شیرینی در یک نوشیدنی است؛ معمولاً شیرینکنندههای پرقدرت، نقطه شروع مناسبی هستند. اما در محصولاتی مانند بیسکویت و شکلات، جایگزینی شکر پیچیدهتر است؛ زیرا شکر بر ساختار، حجم، تردی و رفتار محصول در فرایند تولید اثر میگذارد.
نوشیدنیها
در نوشیدنیهای بدون قند، معمولاً سوکرالوز، آسهسولفام پتاسیم، آسپارتام و استویول گلیکوزیدها از گزینههای قابل بررسی هستند. انتخاب نهایی به نوع نوشیدنی، pH، شرایط پاستوریزاسیون یا فرایند حرارتی، ماندگاری و طعم مورد انتظار بستگی دارد؛ مثلا در یک نوشیدنی اسیدی ممکن است؛ ترکیب دو شیرینکننده نتیجه حسی بهتری از مصرف یک ماده بهتنهایی ایجاد کند. این رویکرد را همافزایی شیرینکنندهها مینامند.

در چنین ترکیبی، میتوان پروفایل شیرینی را تنظیم کرد و برخی پسطعمهای نامطلوب را کاهش داد. البته این نتیجه باید با آزمون حسی تأیید شود. در انتخاب این مواد، شفافیت نوشیدنی، حلالیت و پایداری در طول نگهداری را نیز در نظر بگیرید.
کیک، بیسکویت و شکلات
در محصولات پختنی و شکلاتی، حذف شکر فقط به معنی جایگزینی شیرینی نیست. شکر در فرایند پخت، رنگگیری، تردی، نگهداری رطوبت و ساختار نهایی نقش دارد. بنابراین، استفاده از یک شیرینکننده پرقدرت بهتنهایی معمولاً نتیجه مطلوبی ایجاد نمیکند.
در برخی شکلاتها و محصولات قنادی، مالتیتول به دلیل شیرینی نسبتاً نزدیک به شکر و قابلیت ایجاد حجم گزینهای قابل بررسی است. اریتریتول نیز ممکن است؛ در فرمولاسیونهای خاص به کار رود؛ اما باید خطر تبلور، بافت دانهدار و حس خنکی آن را ارزیابی کرد.
در کیک و بیسکویت، بسته به نوع محصول، ممکن است به ترکیبی از شیرینکننده، فیبر یا ماده حجمدهنده نیاز باشد. رطوبت خمیر، پخششدن آن، رنگ پوسته و بافت پس از سردشدن را در آزمون نمونه بررسی کنید.

برای شکلات نیز رفتار تبلور، ویسکوزیته و سازگاری شیرینکننده با سایر مواد اولیه اهمیت دارد. نکته مهم دیگر، پایداری حرارتی است. آسپارتام برای فرایندهای طولانی و دمای بالای پخت انتخاب مناسبی نیست. بنابراین، اگر به شیرینکننده پرقدرت نیاز دارید؛ باید گزینههای پایدارتر را نیز بررسی کنید.
لبنیات و دسرها
در ماست، بستنی و دسرهای بدون قند، علاوهبر شیرینی، بافت، احساس دهانی و پایداری محصول اهمیت دارد. در ماست و دسرهای لبنی، سوکرالوز، آسهسولفام پتاسیم و استویول گلیکوزیدها از گزینههای قابل بررسی هستند. انتخاب میان آنها به طعم پایه محصول، اسیدیته و مدت نگهداری بستگی دارد. در بستنی، علاوه بر شیرینی، نقطه انجماد، سختی، اندازه بلورهای یخ و احساس دهانی نیز باید در نظر گرفته شوند.
در بعضی فرمولها، استفاده از فیبرهای غذایی یا ترکیبات حجمدهنده مجاز میتواند؛ به جبران بخشی از مواد جامد حذفشده کمک کند. با این حال، هر تغییر در فرمول ممکن است بر ویسکوزیته، طعم و پایداری محصول اثر بگذارد. بهتر است ابتدا چند نمونه آزمایشی با دوزهای کنترلشده تولید و سپس نتیجه را از نظر طعم، بافت و ماندگاری مقایسه کنید.
ایمنی، ADI و الزامات برچسبگذاری
در انتخاب شیرینکنندههای صنعتی، فقط طعم و قیمت اهمیت ندارد. ماده اولیه باید برای کاربرد غذایی موردنظر مجاز باشد؛ مقدار مصرف آن در محدودههای تعیینشده قرار گیرد و برچسب محصول نیز با مقررات مربوط به ادعاهای تغذیهای سازگار باشد.
ADI چیست؟
ADI یا مقدار دریافت روزانه قابل قبول، برآوردی از مقداری از یک افزودنی غذایی است، که فرد میتواند بهطور روزانه و در طول عمر، بدون خطر قابلتوجه برای سلامتی دریافت کند. این مقدار معمولاً بر حسب میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز بیان میشود.
برای تولیدکننده، ADI به معنی تعیین مستقیم دوز مصرف در فرمول نیست. میزان مصرف مجاز هر شیرینکننده در گروه غذایی مشخص، باید جداگانه بررسی شود و مقدار استفادهشده در محصول نیز با ضوابط مربوط به آن کاربرد مطابقت داشته باشد.
ارزیابی آسپارتام در سال ۲۰۲۳
در ژوئیه ۲۰۲۳، آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC) آسپارتام را در گروه 2B، یعنی احتمالاً سرطانزا برای انسان، قرار داد. این طبقهبندی به شواهد مربوط به احتمال سرطانزایی میپردازد و بهتنهایی میزان خطر در یک سطح مشخص از مصرف را تعیین نمیکند.
در همان سال، کمیته مشترک کارشناسان افزودنیهای غذایی سازمان جهانی بهداشت و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (JECFA)، مقدار دریافت روزانه قابلقبول آسپارتام را صفر تا ۴۰ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن اعلام کرد و این حد را تغییر نداد.
این دو ارزیابی به پرسشهای متفاوتی پاسخ میدهند. بنابراین، قرار گرفتن در گروه 2B به معنی اثبات سرطانزایی در هر میزان مصرف نیست و تعیین ADI نیز به معنی مجاز بودن هر مقدار مصرف در هر محصول نیست. برای جزئیات، اطلاعیه رسمی سازمان جهانی بهداشت درباره ارزیابی آسپارتام را مطالعه کنید.
فنیلکتونوری و آسپارتام
آسپارتام حاوی فنیلآلانین است. افراد مبتلا به فنیلکتونوری (PKU)، باید از دریافت این ماده خودداری کنند یا طبق توصیه تخصصی مربوط به بیماری خود عمل کنند. در محصولات حاوی آسپارتام، درج هشدار مربوط به فنیلآلانین مطابق ضوابط برچسبگذاری ضروری است.
پلیالها و اثرات گوارشی
سوربیتول، مالتیتول و اریتریتول ممکن است؛ در مصرف زیاد، در برخی افراد باعث نفخ، ناراحتی گوارشی یا اسهال شوند. شدت این اثر به نوع پلیال، مقدار مصرف و حساسیت فرد بستگی دارد. در نتیجه، استفاده از این مواد به معنی بیضرر بودن مصرف نامحدود نیست. الزامات هشدار روی برچسب نیز، باید بر اساس مقررات مربوط به بازار هدف و نوع محصول بررسی شود.
ادعای بدون قند یا رژیمی
وجود یک شیرینکنندۀ جایگزین شکر در محصولات رژیمی در فرمول، بهتنهایی مجوز درج عبارت بدون قند، کمقند یا رژیمی نیست. این ادعاها باید با ترکیب نهایی محصول، اطلاعات تغذیهای و ضوابط سازمان غذا و دارو مطابقت داشته باشند.
محصول بدون قند لزوماً بدون کالری نیست و ممکن است؛ همچنان حاوی چربی، پروتئین، کربوهیدرات یا پلیال باشد. قبل از چاپ بستهبندی، تعریف قانونی هر ادعا، شرایط درج آن و الزامات مربوط به فهرست مواد تشکیلدهنده را بررسی کنید. در صورت نیاز، تأییدیه کارشناسی و مستندات آزمایشگاهی محصول را نیز در نظر بگیرید.
سخن پایانی درباره شیرینکننده مناسب محصولات رژیمی و بدون قند
انتخاب شیرینکنندههای مناسب برای محصولات رژیمی به نوع محصول، شرایط تولید، بافت مورد انتظار و هزینه نهایی فرمول بستگی دارد. برای نوشیدنیها میتوانید؛ شیرینکنندههای پرقدرت را بررسی کنید و برای شکلات، بیسکویت و محصولات قنادی، نقش پلیالها و مواد حجمدهنده را نیز بسنجید.
برای تأمین مواد اولیه، به صفحه مواد اولیه غذایی راسا نشان ویستا مراجعه کنید. هنگام استعلام قیمت، نوع محصول، کاربرد موردنظر، مقدار سفارش و شرایط فرایند را اعلام کنید تا مشخصات فنی و گزینههای مناسب تری بررسی شوند.
انتخاب مناسب جایگزین شکر در محصولات رژیمی، فقط به میزان شیرینی وابسته نیست. نوع محصول، شرایط تولید، بافت و هزینه نهایی اهمیت دارند. پیش از خرید عمده شیرین کننده محصولات بدون قند، مشخصات فنی را بررسی کنید؛ نمونه بسازید و قیمت را استعلام بگیرید.